Difteriye karşı 5 günlük mücadele: Togo ve Balto’nun efsanevi koşusu

P - 1925’in Ocak ayı...

Alaska’nın izole kasabası Nome, buz ve fırtınayla boğuşuyor. Hava -30, yer yer -50 dereceye kadar düşüyor. Fırtına yüzünden nefes almak bile zor. Ama asıl tehlike soğuk değil.

Kasabada ölümcül bir hastalık yayılmaya başlıyor: Difteri. Özellikle çocukları hedef alan bu enfeksiyon, boğazı kaplayarak nefes almayı imkansız hale getiriyor. İlk vakalar görüldüğünde doktorlar durumun ciddiyetini hemen anlıyor. Ancak ellerinde neredeyse hiç serum yok. Oysa difteri için tek etkili tedavi, hastalığın yaydığı toksini durdurabilen bu serumdu ve onsuz hastaları kurtarmanın neredeyse hiçbir yolu yoktu.

Kısa sürede ölümler başlıyor

O dönemde Nome kasabasında yaklaşık 1.400 kişi yaşıyor. Ancak tehlike sadece kasabayla sınırlı değil. Çevredeki köylerle birlikte binlerce insan bu salgının tehdidi altında. Resmi kayıtlara göre ilk günlerde birkaç çocuk hayatını kaybediyor ama doktorlar çok daha büyük bir felaketin kapıda olduğunu biliyor: Eğer serum gelmezse, yüzlerce kişi ölebilir.

Yardım 1000 kilometre uzakta

En yakın difteri serumu yaklaşık 1.000 kilometre ötede. Tren hattı sadece belli bir noktaya kadar gidiyor ve uçaklar o dönemde bu hava koşullarında uçamıyor. Kasaba karantinaya alınmak üzere. Tek seçenek kalıyor: Kızak köpekleri.

'Serum Koşusu' başlıyor

Her saniye kritik. “Great Race of Mercy” adı verilen bir operasyon başlatılıyor. Tarihin en zorlu kurtarma görevlerinden biri bu şekilde ortaya çıkıyor: 20’den fazla kızak sürücüsü, 150’den fazla köpek, dondurucu fırtınalar ve sıfıra yakın görüş mesafesi…

Amaçları ise tek: Salgınla mücadele. Serumu etaplar halinde taşıyarak Nome kasabasına ulaştırmak için günler sürecek bu yolculuğun kahramanları bu şekilde ortaya çıkıyor. Normalde haftalar sürecek bu yolculuk köpekler sayesinde artık günlerle ölçülüyor.

Yola çıkış: 27 Ocak 1925

Serum, trenle Alaska’nın iç kesimlerine ulaştırılıyor. Tren, serumu taşıyabileceği en uzak nokta olan Nenana’ya kadar götürüyor ve 27 Ocak gecesi burada kızak ekiplerine teslim ediliyor. İşte o andan itibaren gerçek zorluk başlıyor. Tren ile kasaba arasındaki yaklaşık 1.085 kilometrelik karlı, buzlu ve fırtınalı rota, sadece kızak köpekleri ve sürücülerin dayanıklılığıyla aşılabilecek bir yol. Her ekip serumu belirlenen noktaya kadar taşıyor ve bir sonraki ekibe devrediyor. Durmak yok, beklemek yok. Her gecikme, Nome’daki çocuklar ve yetişkinler için ölüm riski demek.

Kritik etapta Togo var

Serum yolculuğunun en tehlikeli bölümü, Norveçli sürücü Leonhard Seppala ve lider köpeği Togo’nun görevde olduğu etap. Togo ve ekibi, yaklaşık 420 kilometrelik bir mesafe kat ediyor. Bu, tüm serum koşusunun en uzun ve en riskli etabı. Yol boyunca donmuş nehirler, kırılmaya hazır buz tabakaları ve şiddetli fırtınalar onları bekliyor. Norton Sound’un üstünden geçmek zorunda kalan ekip, her an buzun kırılma tehlikesiyle karşı karşıya. Görüş mesafesi neredeyse sıfır. Yönlerini tamamen Togo’nun içgüdülerine ve lider köpek olmanın yeteneklerine bırakıyorlar. Togo, yılmadan ilerliyor, ekibini hayatta tutuyor ve serumu güvenle bir sonraki ekibe ulaştırıyor.

Togo: Sessiz Kahraman

Serum koşusu deyince akla önce Balto geliyor. Gazeteler onun adını manşetlere taşıdı, filmlere konu oldu, heykeli dikildi. Ama yolculuğun en uzun ve tehlikeli etabını kat eden Togo’ydu. Onun gösterdiği dayanıklılık ve liderlik olmasaydı operasyonun kaderi bambaşka olabilirdi. Bu yüzden Togo, hak ettiği sessiz kahraman unvanıyla anılıyor. 2001’de New York’taki Seward Park’a heykeli dikilerek geç de olsa tanınırlık kazandı. Ömrünü tamamladıktan sonra, Togo’nun bedeni taxidermy yöntemiyle Alaska’daki Iditarod Trail Sled Dog Race Headquarters Museum’da sergileniyor, iskeleti ise Yale Üniversitesi Peabody Müzesi koleksiyonunda korunuyor.

Son teslimat Balto’dan

Serum, ekipler arasında devredilerek ilerlemeye devam ediyor. Son etapta sahneye sürücü Gunnar Kaasen ve lider köpeği Balto çıkıyor. Etap yolun son 90 kilometrelik bölümünü kapsıyor. Fırtına şiddetini artırıyor, yollar kayboluyor, tipi görüşü tamamen yok ediyor. Kaasen ve Balto durmuyor. Balto karanlıkta yolu buluyor, rüzgara ve soğuğa rağmen ilerliyor. 2 Şubat 1925 gecesi, serum nihayet Nome kasabasına ulaşıyor.

Balto’nun başarısı daha görünür oldu. 1925’te New York’taki Central Park’a heykeli dikildi, 1933’te öldüğünde bedeni taxidermy yöntemiyle korunarak Cleveland Museum of Natural History’de sergilenmeye başlandı.

5 gün 5 gecede mucize gerçekleşiyor

Normalde haftalar sürecek bu yolculuk, sadece 5 gün 5 gece içinde tamamlanıyor. Bu, o dönemin şartları düşünüldüğünde neredeyse imkansız kabul ediliyor. Belki de köpeklerin tehlikeyi hissetmeleri ve kurtarma içgüdüleri bu mucizevi hıza etki etti, kim bilir?

Bu hikaye, tek bir kahramanın değil

Serumun ulaşmasıyla salgının yayılması kontrol altına alınıyor. Kasaba ve çevredeki yerleşim yerleri için en kötü senaryo engelleniyor. Serumu kasabaya ulaştıran son ekip olduğu için Balto, tüm dünyanın tanıdığı bir kahraman oluyor. Ancak Togo’nun kahramanlığı, Balto kadar tanınmıyor. Yol boyunca görev alan Togo, Balto ve diğer 150’den fazla kızak köpeği, dondurucu soğuğa, fırtınaya ve açlığa rağmen insanları ve serumu taşıdı, tehlikeyi hissetti, ekiplerini korudu ve hayat kurtardı. Her biri, serumun Nome’a güvenle ulaşmasında hayati bir rol oynadı.

Bugünün etik perspektifiyle baktığımızda kızak köpeklerinin kullanımı artık kabul edilemez durumda ancak ancak 1925’in izole koşullarında, bu yöntem olağandı. İnsan hayatını koruyan bu dört ayaklı kahramanlar, tarih boyunca eşsiz bir dayanışma örneği olarak hatırlanıyor.