İktidar neden domuz, halk neden koyun?

P - George Orwell’in Hayvan Çiftliği, iktidarın eşitlik vaadini nasıl bozduğunu anlatan bir klasik. Peki yönetici neden domuz, sorgulamadan slogan tekrarlayan kalabalık neden koyun, iktidarın şiddet gücü neden köpek? İnsanlar hayvanlara neden rol biçiyor?

George Orwell’in 1945’te yayımlanan Hayvan Çiftliği romanı, hayvanların kendilerini sömüren çiftlik sahibine karşı ayaklanmasıyla başlıyor. Eşitlik hayaliyle kurulan yeni düzenin, domuzların yönetiminde başka bir baskı rejimine dönüşmesiyle sona eriyor. Yıllardır Sovyet Devrimi, Stalin dönemi, propaganda ve totalitarizm üzerinden okunan kitapta karakterlerin tarihsel karşılıkları da neredeyse bir şema gibi biliniyor.

Peki romandaki hayvanları bir an için temsil ettikleri insanlardan ayırırsak geriye ne kalıyor?İktidar neden bir domuzla, sorgulamadan itaat eden toplum neden koyunla, baskı gücü neden köpekle anlatılıyor?

Her şey kırbaçlanan bir atla başladı

Orwell, Hayvan Çiftliği fikrinin nasıl doğduğunu 1947’de Ukraynaca baskı için yazdığı önsözde anlatıyor. Bir köy yolunda, yaklaşık 10 yaşındaki bir çocuğun büyük bir yük atını kırbaçlayarak sürdüğünü görüyor. Atın kendi gücünün farkına varması halinde insanların onun üzerinde hakimiyet kuramayacağını düşünüyor.

Orwell’in kendi ifadesiyle, “Marks’ın teorisini hayvanların bakış açısından incelemeye” koyuluyor. İnsanların hayvanları sömürmesini, zenginlerin işçi sınıfını sömürmesine benzetiyor. Hatta hayvanların açısından bakıldığında insanlar arasındaki sınıf mücadelesinin bir yanılsama sayılabileceğini; hayvanların sömürülmesi söz konusu olduğunda bütün insanların birleştiğini yazıyor. Yani aslında romanın çıkış noktasında gerçek bir hayvanın bedeni, emeği ve insan karşısındaki güçsüzlüğü var.

Domuz, iktidarı doğuştan mı biliyor?

Çiftliğin yönetimini ele geçirenler domuzlar. Diğer hayvanlardan daha kolay okuyor, kuralları yazıyor, bilgiyi denetliyor ve sonunda kendilerini ayrıcalıklı bir sınıfa dönüştürüyorlar.

Orwell’in domuzları seçmesi elbette onların bilişsel yetenekleriyle ilişkilendirilebilir. Bilimsel çalışmalar, domuzların öğrenme, hafıza, sosyal ilişkiler, duygular ve bireysel kişilikler bakımından oldukça karmaşık canlılar olduğunu gösteriyor. Ancak romanda zeka kısa sürede kurnazlık, iktidar hırsı ve açgözlülükle birleşiyor.

Ancak insanlar “domuz” kelimesini uzun zamandır pislik, oburluk, açgözlülük ve ahlaki bozulmayla ilişkilendiriyor. Böylece romandaki yöneticilerin kötü davranışları da okura henüz ayrıntılı biçimde anlatılmadan, seçilen tür üzerinden sezdiriliyor.

Oysa iktidarı kuran, kuralları kendi çıkarına değiştiren, kaynakları paylaşmayan ya da diğerlerini sömüren domuzlar değil. Bunların hepsi insan toplumlarının yarattığı davranışlar ve sistemler.

Koyunlar gerçekten düşünmeden mi hareket eder?

Romandaki koyunların başlıca görevi, kendilerine öğretilen kısa sloganları tekrar etmek. Tartışma başladığında seslerini yükseltiyor, karmaşık meseleleri birkaç kelimelik bir tekerlemeye indiriyor ve iktidarın propagandasını yayıyorlar.

Bu anlatımın etkili olmasının nedeni, okurun koyunlara biçilen rolü daha önceden tanıması. “Koyun gibi davranmak”, birçok dilde ve kültürde düşünmeden kalabalığa uymak anlamına geliyor. Sürü halinde yaşamak, insan gözüyle bireysellikten ve akıldan yoksunluk olarak yorumlanıyor.

Oysa sürü oluşturmak düşünememenin değil sosyal bir tür olmanın sonucu. Araştırmalar, koyunların bireyleri ayırt edebildiğini, yüzleri hatırladığını ve fotoğraflardan tanıdık ya da yabancı insan yüzlerini seçebildiğini gösteriyor. 2017’de yayımlanan bir çalışmada koyunların gelişmiş yüz tanıma becerilerine sahip olduğu ortaya kondu.

Dolayısıyla romandaki koyunlar gerçek koyunları değil insanın “kalabalık” hakkındaki kaygısını temsil ediyor.

Köpek doğuştan iktidarın silahı değil

Napoleon, çiftlikte doğan köpek yavrularını annelerinden ayırıyor, gözlerden uzak bir yerde büyütüyor ve daha sonra onları rakiplerini korkutmak için kullanıyor. Köpekler böylece yönetimin şiddet gücüne dönüşüyor.

Fakat romanın kendi olay örgüsü bile bu rolün köpeklerin “doğasından” kaynaklanmadığını gösteriyor. Onları annelerinden alan, nasıl yaşayacaklarını belirleyen ve başka hayvanlara saldırtan yine iktidarın kendisi.

Hayvan çalışmaları alanında Hayvan Çiftliği üzerine çalışan Susan McHugh da romanda köpeklerin özgürleştirilmesinin hiçbir zaman gündeme gelmediğine dikkat çekiyor. Yavrular annelerinden alınıyor ve bir domuzun emrinde diğer hayvanlara karşı kullanılıyor. Bu durumda köpek yalnızca baskının sembolü olmaktan öte baskı sistemi tarafından biçimlendirilen bir hayvan aynı zamanda.

Romanın çıkış kahramanı Boxer

Boxer güçlü, çalışkan ve sadık bir yük atı. Her kriz karşısında daha fazla çalışması gerektiğine inanıyor. Bedeni üretime yetmediğinde ise yıllarca hizmet ettiği düzen tarafından gözden çıkarılıyor. Boxer’ın emekçi sınıfı temsil etmesi tesadüf değil. İnsanlık tarihi boyunca atların gücü ulaşımda, tarımda, savaşta ve ağır yüklerin taşınmasında kullanıldı.

Üstelik roman fikrinin, kırbaçlanan bir yük atından doğmuş olması Boxer’ı diğer karakterlerden ayırıyor. Belki de Boxer yalnızca insan toplumundaki işçinin hayvan biçimine sokulmuş hali değil... Orwell’in gerçekten gördüğü, bedeni ve emeği insanlar tarafından kullanılan atın romandaki devamı.

İnsan kendi kötülüğünü hayvanlara aktarıyor

Domuz açgözlü, koyun düşüncesiz, köpek saldırgan, eşek inatçı… Aslında bunların tamamı insana ait davranışlar. Ancak insan, kendi kötü özelliklerini başka insanlarda gördüğünde onları hayvan adlarıyla tarif ediyor. Böylece hem karşısındakini insanlığın dışına itiyor hem de kendi ürettiği kötülüğü hayvanlara mal ediyor.

Orwell da insanların hayvanlar hakkında zaten bildiğini düşündüğü kültürel kodlardan yararlanıyor. Okur, domuzun iktidara, koyunun kalabalığa, atın emeğe yakınlığını uzun açıklamalara ihtiyaç duymadan kavrıyor.