Kafesin tarihi

P- Hayvanat bahçeleri uzun yıllar boyunca “eğitim”, “koruma” ve “çocuklara doğayı tanıtma” söylemleriyle meşrulaştırıldı. Ancak bu kurumların tarihine bakıldığında ortaya çok başka bir tablo çıkıyor. Hayvanların kapatılıp sergilenmesi, başından beri doğayı koruma fikrinden çok, insanın doğa üzerindeki gücünü gösterme arzusuyla şekillendi. Peki bir canlıyı, yalnızca insanlar baksın diye kapalı bir alanda tutmak, hangi isimle anılırsa anılsın, artık geride bırakılması gereken bir anlayış değil mi? Hayvanat bahçelerinin kökeni, modernleşme hikayesi ve bugünkü krizi, bu soruyu daha da görünür kılıyor.

Güç gösterisi olarak doğdu

Bugünkü hayvanat bahçelerinin kökeni, antik çağlardaki özel hayvan koleksiyonlarına, yani menajerilere uzanıyor. Araştırmalara göre Mısır ve Mezopotamya’da milattan önce 2.500’lere kadar giden örneklerde yöneticiler, uzak coğrafyalardan getirilen hayvanları güç ve zenginlik sembolü olarak topluyordu. Bu yapıların amacı, iktidarı görünür kılmaktı. Yani başlangıç noktası, insanın sahip olma ve sergileme isteğiydi.

Eski mantık, yeni bir yapıya evrildi

Modern, kamusal hayvanat bahçesi modeli ise 18. yüzyıl sonlarında ortaya çıktı. 1793’te Paris’te açılan Ménagerie du Jardin des Plantes, modern anlamdaki ilk hayvanat bahçesi olarak kabul ediliyor. Ancak bu yeni model de başta doğal yaşam alanı fikrine değil “canlı koleksiyon” mantığına dayanıyordu. İlk dönem hayvanat bahçeleri, hayvanların mümkün olduğunca çok tür halinde küçük alanlarda sergilendiği canlı müzeler gibiydi.

İnsanat bahçeleri de aynı kültürün parçası

Hayvanat bahçelerinin tarihi, sömürgecilik tarihinden ayrı okunamıyor. 19. ve 20. yüzyılda Avrupa’da insanlar da “egzotik”, “ilkel” ya da “vahşi” olarak etiketlenip sergilendi. Bu insanat bahçeleri, dönemin kitlesel eğlence biçimlerinden biriydi. Dahası, bu sergilerin bir kısmı doğrudan hayvanat bahçelerinde ya da onlarla bağlantılı alanlarda kuruldu. Yani asıl sorun kimi yaşamların “seyirlik nesneye” dönüştürülmesi. Bugün insanat bahçeleri açık biçimde insanlık dışı kabul ediliyor. Bu yüzden hayvan hakları savunucularının sorduğu soru da giderek daha güçlü hale geliyor: İnsanları teşhir etmek nasıl tarihin utancıysa yabani hayvanları teşhir etmek neden hala kabul edilebilir görülsün?

Refah tartışmaları yükseliyor

20. yüzyılın ortalarından itibaren hayvanat bahçeleri kamuoyu baskısıyla kendini dönüştürmeye başladı. Kafesler büyüdü, bazı türler için daha doğal görünen alanlar tasarlandı, hayvan refahı kavramı öne çıktı. Ancak bu değişim, eleştirileri bitirmedi. Hayvanların dar ve yetersiz alanlarda tutulması, uygun veteriner bakımına erişememesi, stres yaratan ziyaretçi etkileşimleri ve zorla yaptırılan performanslar bugün hala küresel ölçekte temel sorunlar arasında sayılıyor.

“Koruma” söylemi, sömürüyü aklar mı?

Hayvanat bahçelerinin en güçlü savunusu bugün “koruma” başlığı altında yapılıyor. Nesli tehlike altındaki türlerin burada çoğaltıldığı, kamuoyunun bilinçlendirildiği ve bilimsel araştırma yürütüldüğü söyleniyor. Ancak bu savunma, temel etik soruyu ortadan kaldırmıyor. Çünkü türü korumak ile bireyin özgürlüğünü elinden almak her zaman aynı şey değil. Birkaç başarılı üreme programı, tüm sistemi aklamaya yetmiyor. Üstelik hayvanat bahçeleri çoğu zaman habitat kaybı, iklim krizi, kaçak ticaret ve insan kaynaklı yıkım gibi asıl sorunların üzerini örten vitrinsel çözümler de üretebiliyor. Hayvanın doğadaki yaşam alanı yok edilirken onu başka bir ülkede parmaklıklar ardında yaşatmak ne kadar etik?

Eğlence hala merkezde

World Animal Protection’ın Change for Animals Foundation ile hazırladığı “The Show Can’t Go On” araştırması, hayvanat bahçelerinin dönüşüm iddiasına rağmen eğlence mantığının sürdüğünü gösteriyor. WAZA ile bağlantılı 1.200’den fazla tesisin incelendiği araştırmada, tesislerin yüzde 75’inde en az bir tür hayvan-ziyaretçi etkileşimi bulunduğu aktarıldı. Aynı araştırma; elle besleme, dokunma, fotoğraf çektirme, performans ve gösteri gibi uygulamaların modern hayvan refahı anlayışıyla çeliştiğini söylüyor.

Tepkiler daha güçlü

Dünyada hayvanat bahçelerinin tam olarak kaç tane olduğu bilinmiyor. Aslında bu bile başlı başına önemli bir gösterge. Çünkü böylesine büyük bir sektörün küresel ölçekte şeffaf ve standart bir envanterinin olmaması, denetim sorununun ne kadar derin olduğunu ortaya koyuyor. Elde olan tahminler, binlerce tesisin faaliyet gösterdiğine işaret ediyor. Ama daha önemlisi, bu yapıların toplumsal meşruiyetinin giderek daha fazla sorgulanması. Artık mesele yalnızca “hayvanlar iyi bakılıyor mu?” çerçevesinden çıkmış durumda.  “Yabani hayvanların esaret altında tutulması başlı başına kabul edilebilir mi?” sorusu, giderek daha geniş bir kamuoyu tepkisini doğruyor.

Kapatılmalı mı?

Bugün hayvanat bahçeleri, bazı çevreler için açık bir kapatma talebine dönüşmüş durumda. Çünkü daha büyük kafesler, daha iyi tabelalar ya da daha dikkatli pazarlama dili, esaret gerçeğini değiştirmiyor. İnsanat bahçeleri bugün barbarlık olarak anılıyorsa yabani hayvanların insan bakışı için kapatılması da gelecekte benzer bir etik körlük örneği olarak görülebilir.

Hayvanat bahçeleri tarihi boyunca kendini yenileyen bir kurum oldu ama merkezindeki sömürü mantığı hiçbir zaman bütünüyle ortadan kalkmadı. Peki hayvanları korumanın yolu onları kapatmak değilse neden hala bunu normal kabul ediyoruz?