Okul müfredatında pati izleri: Dersimiz sorumluluk ve empati

P - Sabah saatlerinde bir ilkokul sınıfında öğrenciler, küçük bir köpek yavrusu ve bir kedi resmi üzerinden hayvanların ne hissedebileceğini tartışıyor. Öğretmen, hayvanların acı, stres ve rahatlama hissedebilen canlılar olduğunu anlatıyor. Bir evcil hayvana yuva olmanın yalnızca bir oyun ya da geçici bir tercih olmadığını, uzun vadeli bir sorumluluk anlamına geldiğini vurguluyor.

Bu sahne, Fransa’da okullarda karşılaşılan olağan bir sahne

Son haftalarda özellikle sosyal medya üzerinden Fransa’daki okullarda çocuklara hayvanların korunmasına yönelik bilinç kazandırma çalışmalarına dair haberler dikkat çekti.

Ülke içinde bu konu ilkokul müfredatında yer alan Ahlaki ve Yurttaşlık Eğitimi (EMC) kapsamında ele alınıyor. Uygulama, Ministère de l'Éducation Nationale çerçevesinde yürütülüyor. Hayvanlara ilişkin içerikler bağımsız bir ders olarak değil, empati, sorumluluk ve etik değerler başlıkları altında işleniyor.

Süreç, 2015 yılında Fransa Medeni Kanunu’nda yapılan değişiklikle hayvanların duyarlı varlıklar olarak tanımlanmasıyla ivme kazandı. 2021’de ise kötü muamele ve terk vakalarına yönelik cezaları artıran yasa, Fransa Parlamentosu tarafından kabul edilerek yürürlüğe girdi.

Hayvanları koruma kuruluşu Société Protectrice des Animaux (SPA), özellikle yaz aylarında barınakların yoğunluk yaşadığını bildiriyor. Eğitim programlarının temel hedefi, çocukların erken yaşta bilinçlenmesini sağlayarak uzun vadede evcil hayvan terklerinin azaltılmasına katkı sunmak.

2023 itibarıyla hayvanları koruma ve sorumluluğa dair içerikler, EMC programının rehber ve uygulama dokümanlarında daha görünür biçimde yer almaya başladı. Ancak uygulama bağımsız ve zorunlu bir ders şeklinde değil. Ulusal çerçeve içinde okulların pedagojik planlamasına bırakılmış durumda.

Diğer ülkelerde durum nedir?

Fransa’nın hayvanların korunmasını okul müfredatı içinde yapılandırılmış biçimde ele alan yaklaşımı Avrupa’da dikkat çekerken dünya genelindeki tablo daha parçalı bir görünüm sergiliyor.

Pek çok ülkede konu bağımsız ve zorunlu bir ders olarak değil, çevre, etik, yurttaşlık ya da değerler eğitimi başlıkları altında işleniyor. Odak noktası çoğunlukla hak kavramından ziyade koruma, empati ve sorumluluk bilinci.

Avrupa’da entegre eğitim modeli öne çıkıyor

Birleşik Krallık’ta hayvanların korunmasına ilişkin temel yasal çerçeve 2006 tarihli Animal Welfare Act ile çiziliyor. Okullarda ise konu uzun süredir PSHE ve vatandaşlık dersleri kapsamında ele alınıyor. Ancak bu alanda bağımsız ve ulusal ölçekte zorunlu bir ders bulunmuyor. RSPCA gibi hayvan odaklı kuruluşlar okullara gönüllü materyal desteği sağlıyor.

Almanya’da 2002 yılında hayvanların korunması, Temel Yasa’nın (Grundgesetz) 20a maddesine devlet hedefi olarak eklendi. Buna rağmen federal yapı nedeniyle eğitim uygulamaları eyaletlere göre farklılık gösteriyor. Hayvanlara yönelik sorumluluk ve koruma temaları çoğunlukla biyoloji ve etik derslerinde yer alıyor. Ulusal ölçekte tek tip ve zorunlu bir ders bulunmuyor.

Benzer bir yaklaşım Belçika ve Hollanda’da da görülüyor. Hollanda’da 2013’te yürürlüğe giren Wet dieren (hayvan yasası) ile yasal çerçeve güncellenirken 2021’de güçlendirilen vatandaşlık eğitimi reformu demokratik bilinç ve toplumsal sorumluluk vurgusunu artırdı. Hayvanlara ilişkin konular bu çerçeve içinde ele alınıyor. Ancak ayrı ve zorunlu bir ders modeli uygulanmıyor.

İtalya, İspanya ve Portekiz’de de tablo benzer. İsviçre’de canlıların onuru ilkesi 1992 referandumuyla kabul edilmiş ve 1999 Anayasası’nda yerini almıştı. Buna rağmen eğitim sistemi içinde konu genellikle çevre ve etik derslerine dağıtılmış durumda.

Avusturya ile İsveç, Norveç, Finlandiya ve Danimarka gibi Kuzey Avrupa ülkelerinde de hayvanlara yönelik etik ve sorumluluk temaları disiplinler arası çerçevede ele alınıyor.

Kuzey Amerika: Federal yasalar, yerel uygulamalar

ABD’de 1966 tarihli Animal Welfare Act araştırma ve ticari faaliyetleri düzenliyor. Okul müfredatına doğrudan hüküm getirmiyor. Bazı eyaletlerde humane education başlığı altında hayvanlara yönelik empati ve sorumluluk temaları çevre ya da karakter gelişimi programlarına dahil ediliyor. Ancak ulusal düzeyde zorunlu bir ders bulunmuyor. ASPCA ve Humane Society of the United States gibi kuruluşlar gönüllü eğitim materyalleri sağlıyor.

Kanada’da eğitim eyaletlerin yetkisinde. Ontario ve British Columbia gibi bazı bölgelerde çevre eğitimi kapsamında hayvanları koruma ve sorumluluk temaları işleniyor. Ancak ülke genelinde bağımsız ve zorunlu bir ders modeli bulunmuyor.

Latin Amerika’da müfredat sınırlı

Kolombiya’da 2016 tarihli Ley 1774 ile hayvanlara kötü muamele suç kapsamına alındı. Eğitim programlarında empati ve sorumluluk temaları yer alsa da uygulamalar genellikle müfredata entegre içerikler ve yerel girişimler üzerinden ilerliyor.

Brezilya, Arjantin, Şili, Peru, Ekvador, Venezuela, Uruguay ve Paraguay’da da hayvanlar üzerinden sorumluluk eğitimi çoğunlukla çevre ve yurttaşlık dersleri içinde ele alınıyor. Ulusal düzeyde zorunlu bir ders bulunmuyor.

Yaşama saygı vurgusu öne çıkıyor

Japonya’da 1973 tarihli Act on Welfare and Management of Animals yürürlükte. Eğitim sisteminde inochi no kyoiku olarak anılan yaşama saygı teması değerler eğitimi içinde yer alıyor. Ancak hayvanlar özelinde bağımsız bir ders bulunmuyor.

Güney Kore, Singapur ve Hong Kong’da hayvanlara yönelik sorumluluk temaları fen, toplum bilgisi ya da değerler eğitimi derslerine entegre ediliyor. Çin’de bazı pilot uygulamalar bulunsa da ulusal düzeyde zorunlu bir ders mevcut değil. Hindistan, Malezya, Endonezya ve Vietnam’da uygulamalar çoğunlukla proje bazlı ve gönüllü girişimler üzerinden ilerliyor.

Orta Doğu’da sürdürülebilirlik teması öne çıkıyor. Birleşik Arap Emirlikleri ve Katar’da hayvanlara ilişkin sorumluluk içerikleri bu başlık altında ele alınıyor. İsrail’de konu çoğunlukla yurttaşlık ve etik dersleri çerçevesinde işleniyor. Suudi Arabistan, Ürdün ve Lübnan’da ise uygulamalar çevre eğitimi ve gönüllü programlarla sınırlı. Bölge genelinde bağımsız ve zorunlu bir ders yaygın değil.

Afrika kıtasında birçok ülke hayvan refahı yasalarına sahip olsa da müfredat entegrasyonu sınırlı. Güney Afrika’da bazı okullarda çevre ve yaşam bilinci dersleri kapsamında hayvanlara ilişkin sorumluluk konuları işleniyor. Kenya, Nijerya ve Gana’da ise temalar çevre ve değerler eğitimi başlıkları altında ele alınıyor. Kıta genelinde bağımsız ve zorunlu bir ders bulunmuyor.

Zorunlu ders yok, entegrasyon yaygın

Avustralya’da hayvan refahına ilişkin düzenlemeler eyalet bazında şekilleniyor. Prevention of Cruelty to Animals yasaları eyaletlere göre farklılık gösteriyor. Eğitim programlarında hayvanlara ilişkin içerikler genellikle fen ve sosyal bilgiler derslerine entegre ediliyor. Yeni Zelanda’da 1999 yılında Animal Welfare Act yürürlülüğe girdi. Hayvan konusu çevre ve etik dersleri kapsamında işleniyor. Bağımsız ve zorunlu bir ders modeli bulunmuyor.

Kazakistan, Özbekistan, Gürcistan ve Ermenistan’da uygulamalar çoğunlukla proje ve gönüllü girişimler üzerinden yürütülüyor. Rusya, Polonya, Çekya, Slovakya, Macaristan ve Baltık ülkelerinde konu biyoloji, etik ve çevre dersleri içinde ele alınıyor. Ulusal düzeyde zorunlu bir ders modeli yaygın değil.

Türkiye'de hayvanların hukuki statüsü, 2004 tarihli 5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu ile belirlendi, 2021 ve 2024 yıllarında yapılan köklü değişikliklerle özellikle sokak hayvanları konusunda tartışmalı bir sürece girildi. Eğitim sisteminde ise hayvan hakları, müstakil bir disiplin veya zorunlu bir ders olarak yer almıyor. Konu, Fen Bilimleri ve Sosyal Bilgiler gibi derslerin içerisinde "ekosistem koruması" veya Değerler Eğitimi kapsamında "merhamet/yardımseverlik" temaları üzerinden dolaylı yoldan işleniyor.