Punch’ın sevimliliğinden yasa dışı hayvan ticaretine uzanan yol

P - Yavru bir maymun tüm dünyanın gönlünü fethederken bir yanıyla da kahretti. Adı, Punch. Henüz yedi aylık. Japonya’daki Ichikawa hayvanat bahçesinde doğru. Annesi, doğumdan bir süre sonra onu reddetti. Hayvanat bahçesindeki diğer maymunlarla iletişim kurma çabaları da itilme ve reddedilme ile sonuçlandı. Bakıcılarının ona hediye ettiği IKEA’da satılan oyuncak orangutan her kötü deneyiminde köşesine çekilip sığındığı bir liman haline geldi.

Tüm bunları nereden biliyoruz? Punch’ın terkedilişi, çevresi tarafından kabul edilmeyişi videolarla sosyal medyada yayıldı, o andan itibaren tüm dünyada takipçileri oluştu. Artık o, kendi dünyasında farklı bir fenomene dönüştü. Onunla üzüldük, ağladık hatta oyuncağına sarıldıkça biz de en sevdiğimize daha çok sarılma ihtiyacı hissettik.

‘Hayvanat bahçesi gibi ortamlar öğrenme sürecini sekteye uğratabilir’

Ancak Punch’ın hikayesinde sosyal medyanın bizlere sunduğunun ötesindeki hikayesi ne? Belki de yaşadığı tüm süreçler maymun dünyası için ‘normal’ ve bizim tepkilerimiz ‘anormaldi’. Bunları Jane Goodall, Roots & Shoots Türkiye Direktörü ve primat uzmanı Aslıhan Niksarlı’ya sorduk. Niksarlı, Punch’ın esaret altında yani bir hayvanat bahçesinde olduğunun unutulmaması gerektiğine vurgu yaptı.

Maymun dünyasında annesi tarafından reddedilen yavru hikayesinin sık olmamakla birlikte karşılaşılabilen durumlar olduğunu söyledi. Çünkü maymunlar, sosyal canlılar ve tüm bildiklerini kendi toplumlarından öğreniyorlar. Bu konuyla ilgili Niksarlı “Primatlarda annelik yalnızca içgüdüsel değildir; güçlü bir sosyal öğrenme sürecine dayanır. Genç dişiler, kendi annelerinden ve yetişkin bireyleri gözlemleyerek anneliği öğrenir. Hayvanat bahçesi gibi ortamlarda bu öğrenme süreci sekteye uğrayabilir. Punch’ın durumunda videolarda görülen tablo, esaret koşulları ve annenin deneyimsizliği bağlamında değerlendirilebilir. Bunun yanı sıra bakıcılar, Punch’ın ciddi bir sıcak hava dalgası sırasında doğduğunu belirttiler. Çevresel stres faktörleri altında hayatta kalma tehdit altındaysa bazı annelerin kendi sağlıklarını ve gelecekteki üreme potansiyellerini önceliklendirebildiklerini biliyoruz. Bu tür biyolojik stratejileri de bu tarz durumları değerlendirirken göz önünde bulundurmak gerekir” dedi.

‘Primatlar arasında itme, uzaklaştırma gibi davranışlar grup içi düzeni korumak için olabilir'

Peki Punch niye diğerleri tarafından kabul edilmiyor? Bizim yüreklerimizi dağlayan anlara dair de Niksarlı, maymun dünyasında bunun sınır belirleme olduğunu belirtti: “Bu davranışlar kaynak rekabeti, sosyal hiyerarşi ve riskten kaçınma bağlamında değerlendirilebilir. Dışarıdan sert ya da duygusal olarak zorlayıcı görünse de, primatlar arasında itme, uzaklaştırma ya da görmezden gelme gibi davranışlar çoğu zaman sosyal sınır çizme ve grup içi düzeni koruma işlevi görür."

Punch’ın her reddediliş hikayesinde gidip oyuncağına sarıldığı anlar ise milyonların ağladığı anlar oldu. Punch bu oyuncakta ne buldu biz neden bu kadar etkilendik? Hepsinin bir cevabı var. Niksarlı, maymunların doğumdan itibaren anneye sarılma içgüdüsü olduğunu bunun hem psikolojik hem de fiziksel gelişim için ihtiyaç olduğunu söyledi. Sarılma, kaslarını geliştirirken duygusal olarak da bağ kurmanın en önemli aracı. Ancak Punch çok erken bir zamanda bunlardan mahrum kaldı. Bu nedenle Niksarlı “Orangutan oyuncağına sarılması, temas ve güven arayışının bir yansıması olarak yorumlanabilir. Bu durum temas yoluyla güven ihtiyacının bir ifadesidir” dedi.

Etik risklere dikkat

Ancak Niksarlı bize sevimli görünen bu görüntülerin arkasında yatan tehlikeye de işaret etti: “Primatların özellikle sosyal medyada yoğun ilgi görmesinin başlıca nedenlerinden biri, insana morfolojik ve davranışsal benzerliklerinin güçlü bir empati ve duygusal tepki uyandırması. Ancak bu tür görüntülerin sosyal medyada milyonlarca beğeni alması ciddi bir etik riski de beraberinde getirdiğini unutmamak gerekir; özellikle primatların ‘sevimli’ görünmesi yasa dışı yaban hayvanı ticaretini tetiklemekte ve bu durum hem bireysel refah hem de türlerin korunması açısından ciddi sonuçlar doğurabilir.”

Niksarlı’nın işaret ettiği tehlikeler tezahür etti. Oyuncağın satıcısı IKEA’nın internet sitesinde bu oyuncağı Punch’ın fotoğrafıyla satışa sunduğu iddiaları tepkilere neden oldu. Buna göre, yavru bir maymunun anne ve arkadaş arayışı, tüketim dünyamızın bir aracına dönüşmüştü. Niksarlı’nın dikkat çektiği noktalar da bunlar oldu. Punch’ın sevimliliği ve yaşadıkları kendi dünyasında anlamlı ancak onun esaret altında olduğunu unutmadan…